Morze Bałtyckie, choć nie jest oceanem, potrafi zaskoczyć zimową szatą. Wbrew powszechnym wyobrażeniom, Bałtyk rzeczywiście zamarza, choć nie w sposób, jaki większość ludzi sobie wyobraża. W tym artykule odpowiem na pytania o to, jak często i w jakich warunkach to się dzieje, a także jak zmiany klimatyczne wpływają na to fascynujące zjawisko.
Bałtyk zamarza, ale głównie w zatokach i północnych rejonach, a całkowite zlodowacenie to rzadkość.
- Bałtyk zamarza w różnym stopniu każdej zimy, ale całkowite pokrycie lodem całej powierzchni jest ekstremalnie rzadkie.
- Lód najczęściej pojawia się w polskiej strefie przybrzeżnej w zatokach (Gdańskiej, Pomorskiej) oraz zalewach (Wiślany, Szczeciński).
- Kluczowe dla zamarzania są niskie zasolenie Bałtyku (ok. 7 promili), długotrwałe mrozy i brak silnego wiatru.
- Ostatnie znaczące zlodowacenie Zatoki Gdańskiej miało miejsce zimą 2021 roku.
- Zmiany klimatyczne, w tym wzrost temperatury wód Bałtyku, sprawiają, że lód pojawia się rzadziej i na krótszy czas, a całkowite zamarznięcie jest mało prawdopodobne.
- Wchodzenie na lód morski jest niebezpieczne ze względu na jego niestabilność.
Czy Bałtyk zamarza?
Tak, Bałtyk zamarza, i to jest fakt, który często zaskakuje osoby przyzwyczajone do obrazu otwartych oceanów. W przeciwieństwie do nich, nasze morze, będące akwenem śródlądowym, faktycznie pokrywa się lodem, choć głównie w zatokach, płytkich i mniej zasolonych akwenach, a także w północnych i wschodnich częściach. Całkowite zamarznięcie całej powierzchni Bałtyku jest jednak zjawiskiem niezwykle rzadkim, o czym świadczą dane historyczne i współczesne obserwacje.
Bałtyk jest wyjątkowy w kontekście zamarzania przede wszystkim ze względu na swoje niskie zasolenie. Będąc morzem śródlądowym zasilanym przez liczne rzeki, jego wody są znacznie mniej słone niż w oceanach średnio około 7 promili. To sprawia, że woda Bałtyku zamarza już w temperaturze około -0,5°C, podczas gdy woda oceaniczna, o zasoleniu około 35 promili, wymaga spadku temperatury do około -1,8°C. Ta różnica jest kluczowa i znacząco ułatwia tworzenie się pokrywy lodowej.
Warunki niezbędne do zamarznięcia Bałtyku
Aby Bałtyk skuł lód, musi zajść kilka specyficznych warunków. Nie wystarczy lekki mróz czy jeden dzień z minusową temperaturą. To złożony proces, który wymaga zbiegu kilku czynników.
Sekret nr 1: Niskie zasolenie dlaczego to kluczowy czynnik?
Jak już wspomniałam, niskie zasolenie Bałtyku to absolutnie kluczowy czynnik sprzyjający zamarzaniu. Bałtyk jest jednym z najmniej słonych mórz świata, ze średnim zasoleniem wynoszącym zaledwie około 7 promili. Dla porównania, średnie zasolenie oceanów to około 35 promili. Ta cecha sprawia, że woda Bałtyku zamarza w znacznie wyższej temperaturze niż woda oceaniczna już przy około -0,5°C, a nie przy -1,8°C. To właśnie dzięki temu Bałtyk ma potencjał do tworzenia pokrywy lodowej, zwłaszcza w swoich płytszych i bardziej osłoniętych częściach.Sekret nr 2: Rola długotrwałych mrozów i bezwietrznej pogody
Poza niskim zasoleniem, do zamarznięcia Bałtyku niezbędne są również długotrwałe i silne mrozy. Krótkie ochłodzenie nie wystarczy, aby wychłodzić tak dużą masę wody do punktu zamarzania. Potrzeba wielu dni, a nawet tygodni z ujemnymi temperaturami, aby woda powierzchniowa osiągnęła odpowiedni poziom wychłodzenia. Dodatkowo, kluczowy jest brak silnego wiatru. Wiatr miesza warstwy wody, utrudniając jej wychłodzenie i tworzenie się stabilnej pokrywy lodowej. Spokojna tafla sprzyja szybszemu tworzeniu się lodu, który nie jest rozbijany przez fale.
Gdzie nad polskim wybrzeżem lód pojawia się najczęściej i najszybciej?
Na polskim wybrzeżu lód najczęściej i najszybciej pojawia się w konkretnych miejscach, które charakteryzują się mniejszą głębokością i niższym zasoleniem. Są to przede wszystkim:
- Zatoka Gdańska
- Zatoka Pomorska
- Zalew Wiślany
- Zalew Szczeciński
- Zatoka Pucka
W Zatoce Puckiej, na przykład, zasolenie jest jeszcze niższe niż w otwartym morzu, a niewielka głębokość sprawia, że woda szybciej się wychładza. Te akweny są więc naturalnymi "lodówkami" Bałtyku, gdzie zimowe krajobrazy potrafią zachwycić.
Zamarznięty Bałtyk współcześnie
Współczesne zimy rzadziej przynoszą nam widok skutej lodem morskiej tafli, jednak wciąż zdarzają się momenty, kiedy Bałtyk przypomina o swoim zimowym potencjale.
Kiedy ostatnio mogliśmy podziwiać lód u polskich brzegów?
Ostatnie znaczące zlodowacenie u polskich brzegów miało miejsce zimą 2021 roku. Wówczas lód pokrył sporą część Zatoki Gdańskiej, stając się prawdziwą atrakcją turystyczną i dając nam szansę na podziwianie rzadkich widoków. Wcześniej, w 2018 roku, lód skuł głównie północne części Bałtyku, ale i u nas można było dostrzec jego ślady. Niestety, takie zjawiska są obecnie rzadsze i mniej intensywne niż w przeszłości, co jest wyraźnym sygnałem zmian klimatycznych.
Od śryżu po torosy: fascynujące formy lodu, które tworzy zamarzające morze
Zamarzający Bałtyk tworzy niezwykłe i różnorodne formy lodu, które są prawdziwą gratką dla obserwatorów. Oto niektóre z nich:
- Lód brzegowy: To pierwsza warstwa lodu, która tworzy się wzdłuż brzegu, często stabilna i przytwierdzona do lądu.
- Śryż: Gąbczasta masa drobnych kryształków lodu, która tworzy się na powierzchni wody. Wygląda jak zupa lodowa i jest prekursorem większych form.
- Lodowe krążki (lód talerzowy): Charakterystyczne, okrągłe tafle lodu, które powstają w wyniku zderzania się i obracania mniejszych kawałków śryżu. Mogą mieć średnicę od kilkudziesięciu centymetrów do kilku metrów.
- Torosy lodowe: Powstają w wyniku spiętrzenia i zderzenia się dużych tafli lodu. Tworzą imponujące, nieregularne wały i góry lodowe, które mogą osiągać znaczne rozmiary i są świadectwem potęgi natury.
Historyczne zimy: Bałtyk skuty lodem
Kiedyś Bałtyk zamarzał znacznie częściej i na większą skalę. Historie o saniach na morzu nie są jedynie legendami, ale świadectwem niezwykle surowych zim z przeszłości.
Niewiarygodne zimy z Małej Epoki Lodowcowej
W okresie tak zwanej Małej Epoki Lodowcowej, która trwała od XIV do XIX wieku, Bałtyk zamarzał w sposób, który dziś wydaje się niewiarygodny. Zachowały się przekazy o zimach, gdy całe morze było skute lodem, umożliwiając podróżowanie saniami między Szwecją a Polską czy Danią. Przykłady takich ekstremalnych zim to rok 1323, kiedy to po zamarzniętym Bałtyku można było podróżować z Lubeki do Rygi, czy lata 1658 i 1709, gdy lód był tak gruby i stabilny, że na jego powierzchni stawiano karczmy, w których podróżni mogli się ogrzać i posilić. To scenariusze, które drastycznie różnią się od współczesnych, pokazując, jak bardzo zmienił się nasz klimat.
Zima stulecia 1946/47: gdy morze skuł niemal metrowy lód
Jedną z najbardziej pamiętnych i ekstremalnych zim w historii Bałtyku była ta z lat 1946/1947, często określana mianem "zimy stulecia". Wówczas niemal całe morze było skute lodem, a w portach Gdyni i Gdańska jego grubość sięgała nawet pół metra. Sytuacja była tak poważna, że do kruszenia lodu i udrażniania torów wodnych konieczne było użycie dynamitu, co pokazuje skalę problemu. Było to ostatnie tak rozległe zlodowacenie Bałtyku. Później, zimą 1986/1987, również odnotowano niemal całkowite zlodowacenie, choć już nie na taką skalę jak w '47 roku. Te wydarzenia są ważnym punktem odniesienia w dyskusji o przyszłości Bałtyku w obliczu zmian klimatycznych.
Zmiany klimatyczne a przyszłość zlodowaceń Bałtyku
Nie da się ukryć, że globalne ocieplenie ma ogromny wpływ na Bałtyk, a co za tym idzie, na częstotliwość i intensywność zlodowaceń.
Ocieplenie wód Bałtyku: co mówią najnowsze dane?
Globalne ocieplenie ma bezpośredni i mierzalny wpływ na Bałtyk. Najnowsze dane są alarmujące: w ciągu ostatnich 30 lat średnia temperatura wód Bałtyku wzrosła o prawie 2°C. To znacząca zmiana dla tak dużego akwenu. To ocieplenie bezpośrednio przekłada się na coraz rzadsze i mniej intensywne pojawianie się lodu. Sezon zlodzenia, czyli okres, w którym Bałtyk jest pokryty lodem, systematycznie się skraca. Widzimy to wyraźnie w statystykach, które pokazują, że dawne, surowe zimy z rozległą pokrywą lodową stają się coraz rzadszym zjawiskiem.
Czy scenariusz całkowicie zamarzniętego morza kiedykolwiek się powtórzy?
W świetle obecnych trendów klimatycznych odpowiedź na to pytanie jest jednoznaczna: całkowite zamarznięcie Bałtyku jest obecnie uznawane za mało prawdopodobne. Wzrost temperatury wód, skracanie się sezonu zlodzenia i ogólne ocieplenie klimatu sprawiają, że scenariusze z Małej Epoki Lodowcowej, czy nawet zimy stulecia 1946/47, są coraz bardziej odległe od naszej rzeczywistości. Oczywiście, natura potrafi zaskoczyć, ale obecne prognozy klimatyczne nie dają podstaw do oczekiwania tak ekstremalnych zjawisk.
Skutki rzadszego zamarzania dla bałtyckiego ekosystemu
Rzadsze pojawianie się lodu na Bałtyku ma złożony wpływ na jego ekosystem. Z jednej strony, dla niektórych gatunków organizmów morskich, które są przystosowane do życia w chłodniejszych wodach lub potrzebują lodu do rozmnażania (np. foki), jest to negatywne zjawisko, ograniczające ich siedliska. Z drugiej strony, brak lodu może mieć pozytywne skutki, takie jak lepsze napowietrzanie wód, co jest korzystne dla organizmów wymagających tlenu i może przeciwdziałać powstawaniu beztlenowych stref. Jednak ogólny bilans zmian jest trudny do przewidzenia i wymaga dalszych badań, ponieważ ekosystem Bałtyku jest niezwykle wrażliwy na wszelkie zakłócenia.Zamarznięty Bałtyk: urok i niebezpieczeństwo
Zamarznięty Bałtyk to widok, który potrafi zachwycić, ale jednocześnie niesie ze sobą poważne zagrożenia, o których zawsze musimy pamiętać.
Gdzie szukać najbardziej spektakularnych lodowych krajobrazów?
Jeśli marzycie o podziwianiu spektakularnych lodowych krajobrazów na polskim wybrzeżu, najlepiej udać się tam, gdzie lód pojawia się najczęściej. Miejsca takie jak Zatoka Gdańska, Zatoka Pucka czy Zalew Wiślany i Szczeciński to idealne punkty obserwacyjne. Zamarznięte zatoki bywają zimową atrakcją turystyczną, oferującą niezwykłe widoki i poczucie obcowania z dziką, lodową naturą. Pamiętajmy jednak, aby zawsze podziwiać je z bezpiecznej odległości, z lądu.
Dlaczego wchodzenie na zamarznięty Bałtyk to śmiertelnie niebezpieczny pomysł?
Chociaż zamarznięty Bałtyk wygląda kusząco, muszę z całą mocą podkreślić: wchodzenie na lód morski jest skrajnie niebezpieczne i może skończyć się tragicznie! Lód morski jest niezwykle niestabilny. Pod jego powierzchnią działają prądy morskie, a falowanie, nawet niewidoczne na pierwszy rzut oka, nieustannie go podmywa i osłabia. Grubość lodu może być bardzo zmienna na niewielkim obszarze, a jego struktura krucha. Nigdy nie mamy pewności, czy lód wytrzyma nasz ciężar. Proszę, nie ryzykujcie życia dla kilku zdjęć czy dreszczyku emocji.
Przeczytaj również: Bursztyn na Bałtyku: Gdzie i jak szukać, by znaleźć złoto północy?
Jak lód na morzu wpływa na żeglugę i pracę portów?
Zlodowacenie Bałtyku, nawet w mniejszej skali, stanowi poważne wyzwanie dla transportu morskiego i pracy portów. Lód utrudnia, a często wręcz uniemożliwia swobodną żeglugę, prowadząc do opóźnień i strat ekonomicznych. W takich sytuacjach niezbędne staje się użycie lodołamaczy, które torują drogę statkom, zapewniając ciągłość transportu. W Polsce lodołamacze są regularnie wykorzystywane, zwłaszcza w portach takich jak Szczecin i Świnoujście, aby utrzymać drożność szlaków wodnych i zapewnić funkcjonowanie gospodarki morskiej nawet w najsurowsze zimy.
